7 راهکار برای افزایش قدرت حافظه و یادآوری مطالب در امتحان

یک نمونه از پرسش-پاسخ هایی که دانشجویان از من می پرسند، در ادامه باشما به اشتراک میگذارم و راهکار هم پس از ارائه خواهم کرد:

دانشجو: من هرچی می‌خونم، اسامی و دسته بندی ها و مکانیسم‌ها تا فرداش یادم رفته یا موقع امتحان قاطی می‌کنم. حس می‌کنم عجله دارم و ضخامت جزوات بیشتر از حدیه که بشه حفظ کرد.
من: شما تنها نیستی، این مشکلی هست که تمام دانشجویان باهاش ابتدا دست و پنجه نرم میکنند. داروها مجموعه‌ای از ویژگی‌ها دارن — اسم، کلاس، مکانیسم، اندیکاسیون، دوز، عوارض مهم، تداخل‌ها و مانیتورینگ. با روش های سنتی بخاطر سپردن و قاطی نکردن این موارد تقریبا غیرممکن است. باید روشِ درست مطالعه، دسته بندی مطالب و مرور داشته باشی.
دانشجو: روشِ درست چیه؟ لطفاً روش خودتون رو آموزش میدین؟
من: حتماً ابتدا مروری کوتاه بر روش های یادگیری طبق شواهد و مقالات علمی معتبر داشته باشیم و در خلال آنها چگونگی اجرایشان را هم صحبت میکنیم.

۱) بازیابی فعال / تست کردن ( Retrieval practice or Active recall)

چرا مؤثر؟ امتحان‌ گرفتن از خود باعث تقویت یادآوری می‌شود و معمولاً بهتر از صرفِ بازخوانی یا دوباره خوانی مطالب است. من خودم اغلب ترکیبی از این دو روش بازخوانی و امتحان گرفتن از خود را اجرا میکردم.

چطور انجام بدی:

بعد از خواندنِ یک صفحه یا یک فصل یا چند پاراگراف که احساس کردین نکات زیادی برای بخاطر سپردن دارد، بدون نگاه کردن به متن،  سؤالاتی از خودتون بپرسین: مثلا «مکانیسم؟ عوارض مهم؟ دوز معمول؟ برای فلان دارو چیا بودن؟»

پاسخ را روی کارت (که در جعبه لایتنر یا جی5 بزارین یا در کامپیوترتون با ANKI) یا دفترچه کوتاه بنویس.

سپس جواب درست را چک کن و جواب درست رو کاملا یاد بگیر و چندبار با خودت تکرار کن. بر حسب نوع ابزار یادگیری تان، این جواب های درست را باید بارها و بارها طبق منحنی فراموشی تکرار کنید. نگران نباشید! آنکی و جعبه لایتنر یا جی5 در سیستم خودشون منحنی فراموشی دارند، شما کافیست طبق دستورالعملش پیش بروید و یا اینکه هر روز به آنکی تون سربزنید.

از تست‌های کوتاهِ ۲–۵ سواله به‌صورت روزانه استفاده کن که در اپلیکشین دکترآباد، سوالات سالهای قبل، مجموعه تست های مختلف میتونید استفاده کنید به شرطی که سوالات رو برای تمرین کردن استفاده کنید، نه جایگزینی برای خوندن متن اصلی، نه اینکه بنشینید سوالات رو حفظ کنید.

۲) تکرار پراکنده (Leitner’s system/Spaced repetition / Anki)

چرا مؤثر؟ توزیع مرورهای فعال یا “سوال-جوابی” یا “پرسشی محور” در زمان (نه فشرده که خواندن شب امتحانی یا خارجیها بدان cramming for exam هم میگویند) باعث حفظ بلندمدت می‌شود. اپلیکیشن‌هایی مثل Anki این کار را خودکار می‌کنند و شما لازم نیست نگران باشید که مطالب را چه زمانی مرور کنید که طبق منحنی فراموشی باشد. کارتان بسیار راحت میشود.

چطور انجام بدی:

کارت‌های فلش برای هر دارو بساز: جلوی کارت — نام دارو یا پرسش (مثلاً «مکانیسم آملودیپین؟»)، پشت — جواب خلاصه. خلاصه نوشتن جواب بی نهایت مهم است. هرچقدر جواب کوتاه تر، ماندگاری در ذهن بالاتر.

از قالب «یک کارت = یک فکتِ قابل آزمون» استفاده کن (نه پاراگراف طولانی، نه پاسخ های فلسفی و تشریحی. البته در مواردی که جواب طولانی می باشد، ابتدا جواب طولانی را به سوالات کوچکتر خرد کنید و جواب های کوچک را حفظ کنید و بعد یک سوال کلی بنویسید و تمام جواب را حفظ کنید. اینطوری چون جواب ها کوچک کوچک وارد ذهنتان شده اند، راحت تر به هم وصل میشوند و شما میتوانید بعد از چندمرتبه تمرین، کل متن طولانی را به خاطر بیاورید).

روز اول: 20–30 کارت جدید. روزانه: مرور کارت‌های Anki طبق زمان‌بندی خود اپلیکیشن یا در جی5 طبق دستورالعملش.

در آنکی وقتی کارت را درست سه بار پشت سر هم زدی، سیستم فواصل را طولانی‌تر می‌کند. یعنی مطلب تا حدزیادی از حافظه کوتاه مدت وارد بلندمدت تان شده است و این چیزی است که ما در پروسه یادگیری دنبالش هستیم. حضور ذهن داشتن که فقط با سپردن مطالب به حافظه بلندمدت امکان پذیر است.

۳) اختلاط/بین مبحثی قرار دادن (Interleaving)

چرا مؤثر؟ وقتی هم‌زمان چند کلاس دارویی یا چند دارو را در یک جلسه می‌آموزی (نه یادگیری خطی از A تا Z)، مغز یاد می‌گیرد که تفاوت‌ها را تشخیص دهد و شباهت‌ها را جدا کند. به قول کتاب Make it stick یکی از اصول یادگیری موفق این است “Mix your practice”، که این مورد هم توسط آنکی اتفاق می افتد، به مرور زمان کارت های مباحث مختلف با هم مخلوط میشوند و ذهن شما این قابلیت را پیدا میکند که بین مباحث مختلف شناور شود و به مهارت switch بین فصول و ارتباط دادن-ترکیب کردن فصول می رسد.

چطور انجام بدی:

به‌جای تمرکز روی یک کلاس دارویی در یک جلسه (مثلاً همهٔ آنتی‌بیوتیک‌ها)، در هر جلسه 3–4 دارویی که شبیه هم نیستند بذار. (مثلا یه مقدار از گوارش مطالعه کنید، کمی که خسته شدین، بروید پوست، بعد لیتیم، بعد ضد افسردگی و…)

پس از تست‌زدن، بگو «فرق بین X و Y چیست؟» تا تمایز یادگیری تقویت شود. گزینه هارو تحلیلی مقایسه کنید.

این متد همانطورکه گفتم، در آنکی خودکار میشود و شما میتوانید با یادگیری مباحث مختلف توسط این اپلیکیشن، بعد مدتی بصورت خودکار مباحث را مخلوط مرور میکنید. و فصول مختلف بین همدیگر قرار میگیرند که بی نهایت ضروری است.

۴) رمزگذاری بصری + دو‌کدشدن (Dual coding)

چرا مؤثر؟ ترکیب تصویر و کلمه، حافظه را قوی‌تر می‌کند. اصولا ذهن ما در به خاطر سپردن تصاویر بی نهایت قوی تر است. من مطمئنم همه شما در مکالمات روزمره تون پیش آمده که بگویید، ببین فلانی رو من در محل کارم دیدم، تصویرش آشناست، مطمئنم قبلا دیدمش، ولی اسمش یادم نمیاد!هیچ کدوم نمیگین که اسمش یادم میاد، تصویرش ناآشناس! مگه نه؟

(تصویر + متن = کدهای دوگانه).

چطور انجام بدی:

از شرکت هایی که این کار رو برای مباحث مختلف انجام میدن، استفاده کنید مثلا sketchy، osmosis، picmonic، در خود ایران هم دکترآباد برای بعضی مباحث چنین مواردی کار کرده، کتابهایی هم با این حالات چاپ شده داریم.

از مایندمپ‌ها (نقشه ذهنی) برای گروه‌بندی داروها و مرور-حفظ کردن مباحث استفاده کن. اصولا مایندمپ ها برای حفظ کردن و دوره کردن کل مبحث هستند، به شرطی که مایندمپ های خوبی داشته باشید که بتوانید کل مبحث را با آن بصورت ذهنی حفظ و دوره کنید. در واقع مایندمپ را برای خودمان از حفظ میخوانیم و توضیح میدهیم. این بهترین شیوه استفاده از مایندمپ هست. که osmosis خیلی مایندمپ های خوبی داره. اکانت این شرکت ها هم قابل خریدن هست و موجود هستن شرکتهایی که این کاررو میکنن. در ایران هم مدوفست (که البته برای پزشکان طراحی شده) مایندمپ های فوق العاده ای دارد.

۵) ساختنِ معانی و رموز (Mnemonics) و قصه‌سازی

چرا مؤثر؟ ساختن الگو، قصه یا کلمهٔ کلیدی (کلیدواژه) باعث می‌شود اطلاعات ساخت‌یافته‌تر و قابل بازیابی شوند. مطالعات نشان داده‌اند که mnemonics در آموزش داروسازی مفید است.

چطور انجام بدی:

بسته به خلاقیت خودتان، هرچقدر میخواهید از این روش بهره ببرید! بازهم شرکت هایی مثل sketchy, osmosis این کار را فوق العاده انجام داده اند. حتی محتوای این شرکت ها در قالب ANKI قابل دسترس است که از آدرس r/medicalschoolanki میتواند deck های آماده شده توسط دیگران را رایگان دانلود و استفاده کنید.

قصه‌سازی: چند فکت دربارهٔ یک دارو را به یک داستان کوتاه وصل کن (هر چه عجیب‌تر، بهتر). این تکنیک در مواردی که میخواهید یک متن طولانی یا یک جواب طولانی را حفظ کنید بسیار کارآمد است، البته بعداینکه جواب های کوتاهش را با آنکی حفظ کرده باشید.

۶) تعبیر/توضیح خود (Self-explanation) و درس‌دادن به دیگران

چرا مؤثر؟ وقتی مطلب را با زبان خودت توضیح می‌دهی یا به دیگران درس می‌دهی، ساختار ذهنی‌ات قوی‌تر می‌شود. اصولا میگوییم که تدریس کردن به دیگران یا توضیح دادن به خودمان/دیگران یکی از روش های عالی یادگیری است. وقتی به دوستی مطلبی که خواندیم، توضیح میدهیم، به جوانبی که خودمان فکر نکردیم، فکر میکنیم و مطلب را از نگاه چندنفر دیگر برانداز میکنیم. که فوق العاده پربازده است.

چطور انجام بدی:

بعد از مطالعهٔ یک دارو، ۲–۳ دقیقه با صدای بلند(اگر ممکنه!!) توضیح بده برای خودت، در آینه یا همینطوری برای خودت، که «چرا این دارو برای X استفاده می‌شود؟»

یک هم‌درس پیدا کن و هفته‌ای دو بار ۱۰ دقیقه بهش درس بده.

۷) خواب و سبک زندگی (Sleep, exercise, nutrition)

چرا مؤثر؟ خواب کافی و ورزش کوتاه قبل از مطالعه یا مرور می‌تواند حافظه و تثبیت را تقویت کند. (این نکات را به‌عنوان مکمل روش‌های بالا در نظر بگیر، بدون انجام روش های بالا این روش اثری نخواهد داشت.)

چطور انجام بدی:

۷–۸ ساعت خواب منظم. نه مثل خیلی از دانشجوها که شب امتحان کلا نمی خوابند! نخوابیدن دردی دوا نمیکند، بازده مطالعه را افزایش دهید و به مقدار کافی بخوابید. در جریان خواب مطالب در ذهن دسته بندی میشوند و بی نهایت خواب برای دانشجو/دانش آموز مهم است.

بین جلساتِ مطالعه ۵–۱۵ دقیقه پیاده‌روی یا حرکات کششی. جهت جلوگیری از ابتلا به یبوست و زخم های فشاری!

آب کافی و وعدهٔ پروتئینی سبک قبل از مطالعهٔ طولانی.

مدل و پوزیشن بدن حین مطالعه و یادگیری هم خیلی مهم است. درازکش مطالعه نکنید! درازکش (البته اگر عادت نکردید) پوزیشن خواب است نه مطالعه.

حین مطالعه به گونه ای بنشینید برای مطالعه کردن که تنفستان هم به صورت مناسب انجام پذیرد. روی شکم دراز کشیدن و مطالعه کردن، بعد مدتی هم درد قفسه سینه و شکم به همراه خستگی زودرس ناشی از عدم رسیدن اکسیژن کافی به مغز خواهد داشت.

دوستان این موارد پربازده ترین و اساسی ترین روش هایی هستند که تا به امروز توسط تحقیقات حوزه یادگیری مغز انسان کشف شده اند.

هر کدام از این موارد را که دوست داشتید، امتحان کنید و نتیجه اش را خودتان قضاوت کنید.

قرار نیست یک روش برای همه جوابگو باشد،

روش یادگیری برای هر فرد شخصی است. نمیتوان یک نسخه واحد برای همه پیچید.

شما باید روش منحصر به فردتان را پیدا کنید، که ممکن است یکی از این روش ها، یا ترکیبی از این روش ها باشد.

خوشحال میشم که نتایجی که گرفتین و روشی که برای مطالعه و یادگیری پربازده تون انتخاب کردین، در بخش کامنت ها برام بنویسین.